In 2024, Thailand had a population of about 65.9 million of which around 13.7 million were older Thais (age 60 years or over), accounting for 20.83% The population of older Thais exceeded the child population by 3.75 million. The Situation of the Thai Older Persons Report 2024 highlights ‘Ageing in Place’ as a key theme, […]
ในปี พ.ศ. 2567 ประเทศไทยมีประชากรประมาณ 65.9 ล้านคน เป็นผู้สูงอายุ หรือ ประชากรที่มีอายุ 60 ปีขึ้นไป ประมาณ 13.7 ล้านคน หรือ ร้อยละ 20.83 จำนวนประชากรสูงอายุ มากกว่า ประชากรวัยเด็กถึง 3.75 ล้านคน รายงานสถานการณ์ผู้สูงอายุไทย พ.ศ. 2567 ได้นำเรื่องการสูงวัยในถิ่นที่อยู่ (Ageing in Place) เป็นอรรถบทที่สำคัญ ที่ฉายภาพสถานการณ์บริบทรอบตัวผู้สูงอายุ นำเสนอข้อเท็จจริง เป้าหมาย และช่องว่างผ่านองค์ประกอบของแนวคิด การสูงวัยในถิ่นที่อยู่ และเป็นแนวทางในการกำหนดนโยบาย เพื่อการส่งเสริมการสูงวัยในถิ่นที่อยู่ วางแผนการให้บริการทางสุขภาพ และสังคมแบบองค์รวม รวมทั้งการให้บริการที่ครอบคลุมทุกองค์ประกอบ
The 2023 Report on the Situation of Older Persons in Thailand presents the theme “The Situation of a Complete-aged Society” to provide information, knowledge, and various situations related to Thai older persons. The aim is for this report to be beneficial to policymakers, administrators, academics, and the general public the total population. In 2023, Thailand […]
ใน พ.ศ. 2566 ประเทศไทยมีประชากรอายุตั้งแต่ 60 ปีขึ้นไป จำนวน 13 ล้านคน จากประชากร 66 ล้านคน หรือร้อยละ 19.97 แสดงให้เห็นว่า ประเทศไทยใกล้เป็นสังคมสูงอายุโดยสมบูรณ์แล้ว รายงานสถานการณ์ผู้สูงอายุไทย พ.ศ. 2566 นำเสนออรรถบทเรื่อง “สถานการ์ณสังคม” (complete-aged soiety) เพื่อให้ข้อมูล ความรู้ ตลอดจนนำเสนอสถานการณ์หลากหลายที่เกี่ยวข้องกับผู้สูงอายุ โดยมุ่งหวังจะให้เป็นประโยชน์ แก่ผู้กำหนดนโยบาย ผู้บริหาร นักวิชาการ ตลอดจนผู้สนใจทั่วไป
การขยายอายุการทำงานของผู้สูงอายุเป็นหนึ่งในประเด็นที่สะท้อนความเปลี่ยนแปลงสำคัญของสังคมไทยในยุคประชากรสูงวัย ไม่ว่าจะเป็นการขยายอายุเกษียณราชการจาก 60 ปี เป็น 63 ปี หรือ 65 ปี รวมถึงการส่งเสริมให้ภาคเอกชนจ้างงานผู้สูงอายุมากขึ้น ทั้งหมดนี้ล้วนเป็นมาตรการที่ต้องพิจารณาผ่าน “สองมิติซ้อนทับกัน” คือมิติของ ข้อมูลเชิงโครงสร้าง และมิติของ ความคิด ความรู้สึก และทัศนคติของคนในสังคม เพราะแม้ข้อมูลจากงานวิจัยจำนวนมาก จะยืนยันว่าผู้สูงอายุสามารถทำงานได้และมีศักยภาพสูง แต่ความเชื่อของคนในสังคมต่อผู้สูงอายุ — ว่าช้า อ่อนแรง ไม่ทันโลก หรือแย่งงานคนรุ่นใหม่ — ก็ยังมีอยู่เช่นกัน ในทางกลับกัน กลุ่มที่สนับสนุนการขยายอายุเกษียณก็ให้เหตุผลว่าผู้สูงอายุยุคใหม่แข็งแรง ทำงานต่อได้ และมีประสบการณ์ที่องค์กรจำเป็นต้องรักษาไว้ บทความนี้มุ่งสำรวจ “ทัศนคติ” และ “ความคาดหวัง” ของสังคมไทยต่อการขยายอายุการทำงาน รวมถึงผลของทัศนคติเหล่านี้ต่อการออกแบบนโยบายสาธารณะ ทั้งในระดับปัจเจก ครัวเรือน หน่วยงาน และระดับประเทศ โดยใช้ข้อมูลจากรายงาน “ทัศนคติต่อการขยายอายุการทำงาน”, งานวิจัยด้านแรงงานสูงอายุ, และเอกสารเกี่ยวกับการจ้างงานผู้สูงอายุทั้งภาคเอกชนและนอกระบบ ทัศนคติของสังคมไทยต่อการขยายอายุการทำงาน: ช่องว่างระหว่าง “ข้อเท็จจริง” และ “ความรู้สึก” งานวิจัยของสำนักงานคณะกรรมการข้าราชการพลเรือน (2562) […]
การขยายอายุเกษียณไม่ใช่เพียง “การเลื่อนตัวเลข” จาก 60 ไปเป็น 63 หรือ 65 ปี หากแต่เป็นการขยับโครงสร้างของระบบเศรษฐกิจ สวัสดิการ และวิถีชีวิตของผู้คนจำนวนมหาศาลในเวลาเดียวกัน ในระดับประเทศ การตัดสินใจดังกล่าวมีผลต่อผลิตภาพแรงงาน ศักยภาพการเติบโตทางเศรษฐกิจ และภาระทางการคลังของรัฐ ขณะที่ในระดับครัวเรือน การขยายอายุเกษียณส่งผลต่อรายได้ ความมั่นคงทางเศรษฐกิจ และบทบาทของผู้สูงอายุในครอบครัวอย่างลึกซึ้ง งานศึกษาว่าด้วย “ผลกระทบด้านมหภาคและจุลภาคของการขยายอายุเกษียณ” ให้ภาพที่ชัดเจนว่าการเลื่อนอายุเกษียณมีทั้งด้านบวกและด้านลบ มีทั้งผลดีในมุมหนึ่ง และเงื่อนไขที่ต้องบริหารจัดการอย่างระมัดระวังในอีกมุมหนึ่ง การทำความเข้าใจพลวัตเหล่านี้จึงเป็นหัวใจสำคัญของการออกแบบนโยบายที่สมดุลและเป็นธรรม ทั้งต่อรัฐ ข้าราชการ ภาคเอกชน และครัวเรือนผู้สูงอายุ บทความนี้มุ่งอธิบายผลกระทบของการขยายอายุเกษียณทั้งในระดับมหภาค (เศรษฐกิจระดับประเทศ การคลัง และตลาดแรงงาน) และในระดับจุลภาค (ครัวเรือน รายได้ การตัดสินใจชีวิตของผู้สูงอายุ) โดยอาศัยข้อมูลและข้อค้นพบจากงานวิจัยด้านประชากรและผู้สูงอายุในประเทศไทย มุมมองระดับมหภาค: ผลต่อเศรษฐกิจ การคลัง และตลาดแรงงาน การเข้าสู่สังคมสูงวัยอย่างรวดเร็วของไทยทำให้สัดส่วนผู้สูงอายุเพิ่มขึ้นขณะที่สัดส่วนวัยแรงงานลดลงอย่างต่อเนื่อง ส่งผลให้ “อัตราส่วนพึ่งพิงผู้สูงอายุ” (old-age dependency ratio) เพิ่มขึ้น หมายความว่า คนวัยทำงานต้องรองรับภาระดูแลผู้สูงอายุเพิ่มขึ้น ทั้งผ่านภาษีที่จ่ายให้รัฐและการดูแลในระดับครัวเรือน (มูลนิธิสถาบันวิจัยและพัฒนาผู้สูงอายุไทย, […]
ท่ามกลางการเข้าสู่สังคมสูงวัยอย่างเต็มรูปแบบของประเทศไทย คำถามสำคัญข้อหนึ่งที่สังคมมักตั้งข้อสงสัย คือ “ผู้สูงอายุยังสามารถทำงานได้หรือไม่?” ประเด็นนี้สัมพันธ์โดยตรงกับความเป็นไปได้ของนโยบาย “การขยายอายุการทำงาน” หรือ “การขยายอายุเกษียณราชการ” ซึ่งจำเป็นต้องพิจารณาจากข้อมูลด้านสุขภาพ ความสามารถในการทำงาน และสภาพแวดล้อมการทำงานที่เหมาะสมของผู้สูงอายุโดยตรง ไม่ใช่เพียงจากตัวเลขอายุเพียงอย่างเดียว เอกสารชุดที่ได้รับ ซึ่งรวมถึงรายงาน “Fit2Work” และงานวิจัยด้านสุขภาพแรงงานจำนวนหลายฉบับ สะท้อนภาพอย่างชัดเจนว่า “ศักยภาพในการทำงานของผู้สูงอายุไทยไม่ได้ลดลงทันทีเมื่ออายุถึง 60 ปี” ตรงกันข้าม หากมีการดูแลสุขภาพที่ดี การจัดสภาพงานที่เหมาะสม และการปรับภาระงานให้สอดคล้องกับความสามารถ ศักยภาพของผู้สูงอายุยังสามารถคงอยู่ได้ยาวนานกว่าเดิมมาก บทความนี้จึงมีวัตถุประสงค์เพื่ออธิบายความหมายของ “ความสามารถในการทำงาน” (Work Ability) อิทธิพลของสุขภาพต่อ productivity ของผู้สูงอายุในระยะยาว รวมถึงผลจากโครงการ Fit2Work ที่เป็นหลักฐานสำคัญสำหรับการออกแบบนโยบายรองรับแรงงานสูงวัยในไทย สังคมสูงวัยและความสำคัญของการประเมินความสามารถในการทำงาน การเปลี่ยนผ่านของโครงสร้างประชากรไทยทำให้จำนวนประชากรวัยแรงงานลดลงอย่างต่อเนื่อง ขณะที่ประชากรอายุ 60 ปีขึ้นไปเพิ่มสูงขึ้นอย่างมีนัยสำคัญ ประเทศไทยมีผู้สูงอายุเกิน 20% ของประชากรทั้งหมดตั้งแต่ปี 2566 และคาดว่าจะมีมากกว่า 28% ภายในปี 2576 (มูลนิธิสถาบันวิจัยและพัฒนาผู้สูงอายุไทย, 2566) ผลลัพธ์คือแรงกดดันต่อระบบเศรษฐกิจและตลาดแรงงาน เนื่องจากกำลังคนที่ลดลงไม่ได้ถูกทดแทนอย่างเพียงพอ ดังนั้น ความสามารถในการคงแรงงานสูงอายุในตลาดแรงงานจึงเป็นประเด็นที่สำคัญในระดับประเทศ […]
ระบบข้าราชการไทยเป็นหนึ่งในสถาบันที่มีบทบาทสำคัญที่สุดในการขับเคลื่อนรัฐและให้บริการสาธารณะมาอย่างยาวนาน ไม่ว่าจะเป็นงานด้านสาธารณสุข การศึกษา การบริหารงานท้องถิ่น การเกษตร การพัฒนาสังคม และการคมนาคม ทุกระบบต่างพึ่งพากำลังคนจากภาครัฐที่ต้องมีความรู้ ความชำนาญ และความรับผิดชอบสูง แต่ในช่วงทศวรรษที่ผ่านมา การเปลี่ยนผ่านสู่สังคมสูงวัยได้ทำให้ระบบราชการต้องเผชิญโจทย์ที่ซับซ้อนกว่าเดิม โดยเฉพาะเรื่อง “โครงสร้างกำลังคน” และ “อายุเกษียณราชการ” ซึ่งสัมพันธ์กับสวัสดิการ ความก้าวหน้า และสมรรถนะการทำงานของรัฐโดยตรง จากข้อมูลการเปลี่ยนแปลงโครงสร้างประชากร พบว่าสัดส่วนผู้สูงอายุเพิ่มขึ้นอย่างรวดเร็ว ขณะที่จำนวนประชากรวัยแรงงานลดลงอย่างต่อเนื่อง เมื่อประกอบกับระบบราชการที่มีการเกษียณอายุแบบอายุ 60 ปี อย่างตายตัว ผลลัพธ์คือ “การสูญเสียกำลังคนจำนวนมากในเวลาใกล้เคียงกัน” โดยเฉพาะในกระทรวงที่มีเจ้าหน้าที่จำนวนมาก เช่น กระทรวงศึกษาธิการ กระทรวงสาธารณสุข และกระทรวงมหาดไทย งานวิจัยและเอกสารวิชาการหลายฉบับสะท้อนว่า หากไม่มีการปรับตัวอย่างเหมาะสม ระบบราชการอาจต้องเผชิญความท้าทายด้านคุณภาพบริการสาธารณะ การขาดแคลนบุคลากรในสาขาที่มีความเชี่ยวชาญ และภาระงบประมาณด้านบำนาญที่เพิ่มสูงขึ้น ขณะเดียวกัน ผู้สูงอายุในระบบราชการเองก็ยังมีศักยภาพที่จะทำงานต่อได้อย่างมีคุณภาพ หากมีการออกแบบสภาพงานที่สอดคล้องกับวัย บทความนี้จึงมุ่งวิเคราะห์ “ความท้าทายเชิงสถาบัน” ที่ระบบข้าราชการไทยกำลังเผชิญ การเปลี่ยนแปลงด้านอายุขัยและกำลังคน และเหตุผลว่าทำไมการปรับระบบเกษียณอายุและการบริหารกำลังคนจึงเป็นโจทย์ที่ไม่อาจหลีกเลี่ยงในยุคสังคมสูงวัย การเปลี่ยนผ่านสู่สังคมสูงวัย: โครงสร้างประชากรที่กำลังกดทับระบบราชการ ประเทศไทยเข้าสู่ “สังคมสูงวัยอย่างสมบูรณ์” ตั้งแต่ปี 2566 ด้วยสัดส่วนผู้สูงอายุเกินร้อยละ 20 […]
ในขณะที่สังคมไทยก้าวเข้าสู่ช่วงหัวเลี้ยวหัวต่อของการเป็น “สังคมสูงวัยอย่างสมบูรณ์” ประเด็นแรงงานสูงอายุจึงกลายเป็นเรื่องที่ถูกพูดถึงในหลายระดับ ตั้งแต่เวทีนโยบายระดับประเทศ จนถึงชีวิตของผู้สูงอายุในครัวเรือนท้องถิ่น การขยายอายุการทำงานหรือการจ้างงานผู้สูงอายุในภาคเอกชนเป็นประเด็นที่มักถูกหยิบยกขึ้นมามากที่สุด ทว่า ภาพสะท้อนหนึ่งที่มักถูกละเลย คือ “แรงงานสูงอายุในภาคนอกระบบ” ซึ่งเป็นกลุ่มที่มีจำนวนมากที่สุดในแรงงานทั้งประเทศ และมีบทบาทสำคัญในเศรษฐกิจระดับฐานราก แรงงานสูงอายุในภาคนอกระบบส่วนใหญ่ไม่ได้มีหลักประกันทางสังคม ไม่มีสัญญาจ้าง ไม่มีค่าชดเชย ไม่มีกฎหมายแรงงานคุ้มครอง และไม่มีหลักประกันใด ๆ รองรับหลังยุติการทำงาน สิ่งเหล่านี้ทำให้ “การทำงาน” ไม่ใช่เพียงทางเลือก แต่เป็นความจำเป็นของผู้สูงอายุเพื่อรักษาความอยู่รอดของตนเองและครอบครัว ขณะเดียวกัน งานวิจัยจำนวนมากก็ชี้ว่าผู้สูงอายุในภาคนอกระบบยังคงมีศักยภาพสูง แต่ถูกจำกัดด้วยโครงสร้างที่ไม่เอื้อต่อการทำงานอย่างมีคุณภาพ บทความนี้มุ่งวิเคราะห์ความเป็นจริงของแรงงานสูงอายุในภาคนอกระบบไทย ทั้งในด้านสถานการณ์ปัจจุบัน รูปแบบงาน รายได้ คุณภาพชีวิต ศักยภาพ และอุปสรรคเชิงโครงสร้าง พร้อมชี้ให้เห็นทิศทางเชิงนโยบายที่ประเทศไทยควรพิจารณาเพื่อรองรับสังคมสูงวัยในทศวรรษหน้า สถานการณ์แรงงานสูงอายุในภาคนอกระบบไทย งานวิจัยของเฉลิมพล แจ่มจันทร์ (2564) ระบุว่าแรงงานสูงอายุจำนวนมากยังคงทำงานต่อเนื่องแม้อายุเกิน 60 ปี โดยงานที่ทำส่วนใหญ่เป็นงานอิสระ งานรับจ้างทั่วไป งานการเกษตร งานค้าขายขนาดเล็ก และงานบริการในครัวเรือน ลักษณะของงานดังกล่าวสะท้อนถึงโครงสร้างเศรษฐกิจระดับฐานรากที่ผู้สูงอายุมีบทบาทสำคัญ โดยเฉพาะในพื้นที่ชนบท ซึ่งเศรษฐกิจครัวเรือนยังต้องพึ่งพาการทำงานของผู้สูงอายุอย่างหลีกเลี่ยงไม่ได้ จำนวนแรงงานสูงอายุในภาคนอกระบบเพิ่มขึ้นอย่างต่อเนื่อง สาเหตุสำคัญมาจากอัตราการเกิดที่ลดลงและการเปลี่ยนแปลงของโครงสร้างครอบครัว ซึ่งทำให้ผู้สูงอายุต้องเป็นผู้หารายได้หลักหรือร่วมหารายได้กับครัวเรือน ขณะที่งานวิจัยของมูลนิธิสถาบันวิจัยและพัฒนาผู้สูงอายุไทย (2566) […]
